Eerste gastcolumn Gerard voor de Volkskrant

Politieke macht brengt een grote verantwoordelijkheid met zich mee. De samenleving is hyperkritisch geworden. De burger van nu verlangt van bestuurders een sterkere variant van noblesse oblige: adel verplicht. Afkomst telt allang niet meer. Nu geldt: laat maar zien dat je macht verdient.

De essentie van politiek in onze samenleving is dus nog steeds ‘democratie’. Ondanks al het publieke geruzie tussen klimaatcritici en klimaatontkenners, links en rechts, zwart en wit, vleesliefhebbers en veganisten, is hierover wél consensus. ‘Het volk bestuurt’, want we zijn allemaal gelijk en tellen allemaal mee. Het is de morele standaard van politiek en na Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) heeft niemand dit meer beter uitgelegd:

‘Aangezien geen enkel mens een natuurlijk gezag heeft over zijn gelijke en aangezien macht geen enkel recht voortbrengt, blijft de wederzijdse toestemming over als grondslag van ieder rechtmatig gezag onder de mensen.’

In dit citaat schuilt zowel de pracht als de horreur van ons idee van politiek. Democratie betekent zowel dat niemand als dat iedereen de baas is. Het geeft een vrijbrief om te allen tijde kritisch te mogen zijn op de politiek. Als burger ben je medebestuurder van de BV Nederland. Democratische politiek is als een spiegel: in gedachten bestuurt de burger altijd mee, in de geest van 16 miljoen bondscoaches.

Toekomst van de democratie

Daarom gaat het in debatten over de toekomst van de democratie vaak over de verkleining van de afstand tussen bestuur en burger. De norm is immers gelijkwaardigheid. In Nederland hebben er al vele projecten en initiatieven de revue gepasseerd met deze boodschap – lang voordat de koning het woord ‘participatiesamenleving’ in zijn mond nam. De meest recente is de ‘beweging’ Code Oranje, een groep lokale bestuurders die via directe democratie het populisme wil stoppen.

Maar politiek is niet hetzelfde als democratie. Politiek is méér dan democratie. Het principe van politiek is dat burgers de baas zijn, zeker, maar het praktische belang is dat de samenleving goed bestuurd moet worden. Politiek is de georganiseerde ongelijkheid op basis van gelijkwaardigheid.

Burgers hoeven niet aan de knoppen te zitten om zich happy te voelen. Het gaat de meeste mensen in de eerste plaats niet om democratische zeggenschap. Vraag iemand naar de toestand van democratie en het gesprek zal snel gaan over Donald Trump of Angela Merkel. De aandacht is gericht op hoe we bestuurd worden.

Voor de kwaliteit van democratie kijken burgers naar politici en andere vertegenwoordigers van het openbare bestuur. Hoe zij besturen. Want waar zijn mensen bang voor? Níet zozeer dat zij geen politieke invloed uit kunnen oefenen, maar dat bestuurders hun politieke invloed verkeerd gebruiken. Dat zij hun macht misbruiken.

Trump, Duterte, Orban, Erdogan, Bolsonaro, dit soort mannetjesputters zijn de bestuurlijke schrikbeelden. Pestkoppen die een klas terroriseren, tirannen die korte metten maken met tolerantie. Machtsmisbruikers.

In 2013 publiceerde het Sociaal Cultureel Planbureau ‘Minder politiek, meer democratie’, een onderzoek naar de houding van Nederlanders jegens democratie. Aan meer dan 5000 mensen werd gevraagd welk woord hen als eerste te binnenschoot bij ‘democratie’. Het gros zei ‘vrijheid’. Zo simpel is het. De kwaliteit van democratie is ten eerste negatieve vrijheid: mensen willen vooral niet onderdrukt worden, vrij zijn van… De afkeer van machtsmisbruik is de morele bodem van democratie en de bron van wat bestuurlijke kwaliteit behoort te zijn.

Een kritische blik op hoe we bestuurd worden is voor mij dan ook de sleutel naar democratische vernieuwing. Stel uzelf maar eens de vraag: hoe wil ik eigenlijk graag bestuurd worden? Welke eigenschappen hoop ik in iedere bestuurder aan te treffen? Welke kwaliteiten behoeden bestuurders voor machtsmisbruik? In mijn werk en onderzoek is het mijn ervaring dat mensen op deze vraag ongeveer hetzelfde antwoord geven. Het zal het onderwerp worden van mijn tweede gastcolumn voor de Volkskrant.

Gerard Drosterij is politiek filosoof. Deze maand is hij gastcolumnist van de Volkskrant.

Share your thoughts