Volkskrant opinie: ‘Gezond populisme’ bij links én rechts is hoopvol

OPINIE IDEOLOGISCHE BUBBEL

‘Gezond populisme’ bij links én rechts is hoopvol

Tweede Kamerleden moeten hun partijpolitieke slaafsheid verliezen en onafhankelijk opereren, betoogt politiek-filosoof Gerard Drosterij.

Vandaag is het Prinsjesdag, doorgaans het moment dat iedereen met frisse moed het politieke jaar ingaat. Maar of dat voor Rutte III geldt? Geen koopkrachtplaatje zal kunnen verhinderen dat dit kabinet de geschiedenisboeken ingaat als een zeer ongelukkig kabinet.

Sinds zijn aantreden raakt het verstrikt in netelige dossiers waarvan het zelf de aanstichter is: het schrappen van zowel referendumwet als dividendbelasting, een wereldvreemd optreden van ministers (Ollongren, Zijlstra en Blok) en het media-fiasco rond Lili en Howick. Een slechtere start is nauwelijks denkbaar.

Hoe moeten we deze zwakte van Rutte III duiden? Komt het door een opgebrande premier? Of is het de schuld van de kwekkende twittergemeente dat politici niet meer in staat zijn gewoon hun werk te doen?

Allesbehalve lijkt me. De huidige lichting politici heeft zélf om een assertiever volk gevraagd en staat ook graag voor de camera. Bovendien doet ze vrolijk mee aan het produceren van maatschappelijke ophef.

Breed gedragen onvrede

Nee, ik denk dat de zwakte van Rutte III zijn armoedige opvatting van politiek is: politiek als een manier om vastgesteld beleid in een regeerakkoord uit te voeren en zo goed mogelijk te verdedigen. Hierbij verbleken publieke optredens van ministers eigenlijk altijd tot pr-praatjes. Maar zo ziet het publiek dat niet. Zij wil begrijpen wat er precies gebeurt, waarom het kabinet bepaalde zaken besloten heeft. Het publiek wil inhoudelijke antwoorden.

Dit is de winst bij die moeilijke dossiers van Rutte III. Ze tonen dat mensen politiek betrokken zijn. De ophef was breed en de clichétermen ‘links-rechts’ waren nergens te vinden. Dat is hoopgevend. Mensen denken in termen van rechtvaardigheid.

Het dreigende besluit om Lili en Howick terug te sturen naar Armenië schoot niet alleen bij ‘links’ in het verkeerde keelgat, maar ook bij ‘rechtse’ media zoals GeenStijl. Het protest over het schrappen van de dividendbelasting was even breed gedragen: ook de Telegraaf en Quote protesteerden mee.

De maatschappelijke onvrede heeft zich dus verbreed. Het is niet meer mogelijk dit protest als fout-populistisch te framen. We worden geconfronteerd met wat je een ‘gezond populisme’ zou kunnen noemen: een onvrede gedeeld door links en rechts. Onvrede afkomstig van voorheen stille Nederlanders die juist het valse populisme aan zowel rechter- als linkerkant kunnen missen als kiespijn.

Stompzinnige links-rechtstegenstelling

De onvrede over Rutte III reikt verder. Mensen voelen zich niet alleen bedrogen in hun morele oordeelsvermogen (‘er zijn gewoon geen argumenten tegen die dividendbelasting’), maar ook in hun democratische medezeggenschap. Hun gevoelens van onrecht gaan over in gevoelens van onmacht, bijvoorbeeld als ze lezen dat CEO’s van het Torentje hun tweede kantoor hebben gemaakt.

Of zie de intrekking van de referendumwet. Hoe kun je een instrument voor politieke participatie, ook al werkt het nog niet perfect, afschieten op basis van zo een magere argumentatie? Mensen vragen om genuanceerde en eerlijke antwoorden van politici − geen nietszeggende.

Wat kunnen we doen? Hierbij enige suggesties.

Stop met ideologisch bekvechten en hang minder de drama queenuit. Zowel de sentimentaliteit van Jesse Klaver als de boekhoudmentaliteit van Blok kunnen we missen. Kijk voorbij de stompzinnige links-rechtstegenstelling en neem het midden bij complexe maatschappelijke onderwerpen. Verras Nederland met ondenkbare coalities om zaken van algemeen belang te realiseren: investeringen in de publieke sector, inperking van administratieve slavernij van instellingen, staatsrechtelijke vernieuwing, beknotting van de macht van het kapitaal en een eerlijker verdeling van welvaart zonder misbruik van sociale zekerheid.

Ideologische bubbel

Wellicht nog belangrijker is de politieke vertegenwoordiging van Nederland zelf. De Tweede Kamer is als een lappendeken, maar kabinetten denken nog steeds te kunnen regeren als vorsten op basis van een parlementair monisme. Het is een bekende reflex: bij bestuurders komt de control freak los naarmate zij meer onzekerheid ervaren. Precies de verkeerde reactie. Het zou mooi zijn als Kamerleden hun partijpolitieke slaafsheid durven te verliezen en onafhankelijker opereren. Dat zouden partijen moeten toestaan.

De kwaliteit van politici staat onder druk. Veel politici kunnen niet goed om gaan met media en de publieke opinie. Het is een moeilijk vak. Het vergt levenservaring, inzicht, spreekkunst, humor en zelfreflectie. Misschien zouden sommigen even moeten wachten voordat ze deze stap zetten. Maar veel politici leiden aan messianistische zelfoverschatting.

Misschien wel het grootste probleem is de politieke partij. Officieel de kraamkamer van politiek talent, maar vaak de beste kans om in een ideologische bubbel te stikken. De partij levert te weinig politici af die de moed hebben zelfstandig te denken, in samenspraak met al wat leeft in de samenleving. Die de onvrede durven te benoemen zonder te polariseren en te vervallen in links-rechtsdenken.

Gerard Drosterij is politiek-filosoof en eigenaar van Slow Politics.

Share your thoughts